Dyskryminacja ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową

Dyskryminacja ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową to nierówne traktowanie w związku z prawdziwą bądź domniemaną orientacją seksualną lub tożsamość płciową. Rozróżnione są trzy orientacje psychoseksualne: heteroseksualna, biseksualna i homoseksualna.

W tym kontekście grupą defaworyzowaną, która pada ofiarą dyskryminacji i nierównego traktowania, są osoby homoseksualne, biseksualne oraz transseksualne. Grupa ta określana jest angielskim skrótowcem LGBT (lesbian, gay, bisexual, transsexual).

 
Z dyskryminacją ze względu na orientację seksualną mamy do czynienia w przypadku gorszego traktowania, ale także, gdy orientacja seksualna nie jest oficjalnym kryterium nierówności – pozornie neutralne prawo, polityka lub praktyka powodują powstanie negatywnego efektu dla osoby o danej orientacji seksualnej. Jest to dyskryminacja pośrednia.
 
Należy też wspomnieć o zjawisku dyskryminacji krzyżowej, gdy nierówne traktowanie z powodu orientacji seksualnej nakłada się na jeszcze jedną przyczynę dyskryminacji, np. płeć, wiek, rasę, itd.
 
Zjawisko dyskryminacji ze względu na orientację seksualną może dotyczyć konkretnej osoby lub grupy osób. Także domniemana i nieprawdziwa informacja o orientacji seksualnej może być przyczynkiem dla zaistnienia dyskryminacji ze względu na orientację seksualną. Podobnie, jak w przypadku innych obszarów dyskryminacji, także w przypadku orientacji seksualnej mamy do czynienia z dyskryminacją wtedy, gdy nierówne traktowanie nie jest uzasadnione żadnymi racjonalnymi, obiektywnymi przesłankami.
 
Z przykładami dyskryminacji ze względu na orientację seksualną można spotkać się w różnych sytuacjach:
 
  • Dyskryminacja w miejscu pracy (np. tworzenie gorszych warunków pracy dla osoby nieheteroseksualnej, uporczywe pomijanie danej osoby w ścieżce awansu zawodowego, mobbing w miejscu pracy).
  • Arbitralne odmawianie osobom nieheteroseksualnym praw i wolności przysługujących każdemu (np. prawa do zgromadzenia się).
  • Nieposzanowanie życia prywatnego i rodzinnego (np. postrzeganie związków osób tej samej płci jako z zasady mniej ważnych, niż związków pomiędzy kobietą i mężczyzną, nierówny dostęp do mieszkania komunalnego, pomocy społecznej).
  • Dyskryminacja w dostępie do służby zdrowia (np. stereotypowe utożsamianie osób nieheteroseksualnych z danymi problemami zdrowotnymi, np. zakażeniem HIV, niechęć w udzieleniu pomocy medycznej).
  • Naruszenia czci i godności osób nieheteroseksualnych, przyzwolenie na takie zachowania (np. używanie wulgarnych czy poniżających sformułowań, porównywanie osób homoseksualnych do osób popełniających przestępstwo związane z seksualnością człowieka).
  • Dyskryminowanie osób nieheteroseksualnych przez służby policyjne i porządkowe (np. niechętne udzielanie pomocy ofierze napadu motywowanego orientacją seksualną, arbitralne zatrzymywanie osób nieheteroseksualnych przez policję pod pretekstem „nieobyczajnego zachowania”,)
  • Stosowanie - w poczuciu bezkarności - przemocy fizycznej i psychicznej wobec osoby o (domniemanej) orientacji seksualnej (np. napaść, gwałt; ale też znęcanie się w szkolnej grupie koleżeńskiej nad uczniem / uczennicą o – domniemanej – orientacji nieheteroseksualnej).
  • Stereotypowe postrzeganie osoby nieheteroseksualnej jedynie prze pryzmat jej prawdziwej lub wyobrażonej seksualności.
  • Zachęcanie innych do dyskryminacji ze względu na orientację seksualną, utrwalanie postrzegania stereotypowego (np. w praktyce nauczania na ten temat).
  • Ujawnienie (domniemanej lub wręcz nieprawdziwej) informacji nt. orientacji seksualnej danej osoby bez jej zgody.

 

Czy homoseksualizm to choroba lub zaburzenie?

Homoseksualność, wbrew obiegowej opinii, była uważana za chorobę przez stosunkowo krótki okres. Termin ten pojawił się w literaturze medycznej pod koniec XIX wieku. W 1870 r. Carl Friedrich Otto Westphal, niemiecki neurolog i psychiatra,opisał w artykule homoseksualność jako rodzaj zaburzenia. Niewiele ponad 100 lat później, w 1973 r. Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne wykreśliło homoseksualność z listy zaburzeń psychicznych DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). Decyzja ta była poprzedzona badaniami trwającymi ponad trzy dekady.*

 

Stanowisko Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego:

Psychologowie, psychiatrzy i inni specjaliści zajmujący się zdrowiem psychicznym zgadzają się co do faktu, że homoseksualność nie jest chorobą, zaburzeniem psychicznym czy problemem emocjonalnym. Ponad 35 lat obiektywnych, dobrze zaprojektowanych badań naukowych wykazało, że homoseksualność, sama w sobie, nie wiąże się z zaburzeniami psychicznymi lub emocjonalnymi czy społecznymi problemami. Homoseksualność niegdyś była uważana za chorobę, ponieważ specjaliści zajmujący się zdrowiem psychicznym i społeczeństwo dysponowali nierzetelnymi, opartymi na uprzedzeniach, informacjami.

 

Stanowisko Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego:

Polskie Towarzystwo Seksuologiczne jest zaniepokojone krzywdzącym wpływem społecznych uprzedzeń na funkcjonowanie psychiczne i społeczne osób homoseksualnych i biseksualnych oraz jest świadome niechlubnej roli, jaką w podtrzymywaniu tych uprzedzeń odegrała niegdyś nauka, która przez ponad sto lat (do 1973 r. w USA i do 1991 r. w Europie) uznawała homoseksualność za zaburzenie psychiczne. Ówczesne mniemanie o patologicznym charakterze homoseksualności okazało się niepoparte faktami naukowymi, lecz oparte na społecznych uprzedzeniach od wieków zakorzenionych w kulturze zachodniej. Dlatego też homoseksualność została wykreślona z obu najważniejszych klasyfikacji zaburzeń psychicznych – DSM i ICD.

 

 

Zestaw podstawowych pojęć związanych z tematyką osób nieheteroseksualnych:*

 

Biseksualizm – pojmuje się na ogół jako przejawianie i wyrażanie trwałego zainteresowania emocjonalnego oraz seksualnego wobec przedstawicieli płci odmiennej i własnej.

Crossdresser/crossdresserka – osoba zakładająca ubrania płci przeciwnej, niekoniecznie będąca osobą transpłciową, np. aktor wcielający się w rolę kobiecą lub aktorka wcielająca się w rolę męską, pojęcie szersze niż transwestyta/transwestytka.

Coming out – decyzja o dobrowolnym ujawnieniu otoczeniu swojej nieheteroseksualnej orientacji seksualnej, często poprzedzona procesem samoakceptacji.

Ekspresja płciowa – sposób prezentowania się w społeczeństwie poprzez akcesoria kulturowe tradycyjnie kojarzone z płcią, zarówno poprzez narzędzia materialne (ubiór itp.), jak niematerialne (np. sposób poruszania się, język). Ekspresja płciowa może być narzędziem manifestacji tożsamości płciowej, ale nie musi. Bardzo często przemoc oznaczana jako homo- lub transfobiczna spowodowana jest negatywną oceną ekspresji płciowej ofiary przez agresora, a osoba poszkodowana nie musi wcale przynależeć do społeczności LGBT.

Gej – określenie dotyczące mężczyzn, którzy odczuwają pociąg seksualny wyłącznie do mężczyzn.

Homofobia – uprzedzenie wobec osób nieheteroseksualnych, często przejawiające się lękiem, nienawiścią i nietolerancją. Może przybierać formy agresji werbalnej i fizycznej oraz dyskryminacji, czyli gorszego traktowania osób homoseksualnych w porównaniu z osobami heteroseksualnymi. Z homofobią spotykają się także osoby transpłciowe, heteroseksualne i biseksualne, kiedy mylnie przypisuje im się homoseksualną orientację seksualną.

Korekta płci – dążenie do uzyskania wyglądu odpowiadającego tożsamości płciowej poprzez zmianę wizerunku, terapię hormonalną, odpowiednie operacje chirurgiczne oraz prawną zmianę swoich danych osobowych. Korekta płci, często błędnie nazywana zmianą płci, dotyczy przede wszystkim osób transseksualnych, którym zależy na zwyczajnym funkcjonowaniu w społeczeństwie.

Lesbijka – określenie to dotyczy kobiet, które odczuwają pociąg seksualny wyłącznie do kobiet.

LGBT – termin używany do określenia społeczności lesbijek, gejów, osób biseksualnych i transpłciowych (skrót powstał od liter: L – lesbijki, G – geje, B – osoby biseksualne, T – osoby transpłciowe)

Orientacja seksualna – popęd romantyczny, erotyczny i emocjonalny do osób określonej płci. Wyróżnia się trzy podstawowe orientacje seksualne: heteroseksualizm (popęd do osób przeciwnej płci), homoseksualizm (popęd do osób własnej płci) i biseksualizm (popęd do osób przeciwnej lub własnej płci).

Osoba agenderyczna – osoby transpłciowe nieodczuwające przynależności do żadnej płci, szczególnie do jej kulturowych aspektów.

Osoba bigenderyczna – osoby transpłciowe odczuwające przynależność do obydwu płci jednocześnie, szczególnie do ich kulturowych aspektów.

Osoba interseksualna – osoby, u których występują jakiekolwiek niezgodności w obrębie płci biologicznej, polegające na łączeniu cech płci żeńskiej i męskiej. Przestarzałe określenia związane z interseksualnością (obecnie często uważane za obraźliwe) to hermafrodytyzm oraz obojnactwo.

Osoba transgenderyczna (ang. transgender) – synonim polskiego terminu osoba transpłciowa; niekiedy termin ten stosowany jest w węższym znaczeniu, na określenie osób transpłciowych niemieszczących się w pojęciu transseksualności i transwestytyczności, łamiących konwencje płciowości w różnych formach.

Osoba transseksualna – osoba odczuwająca rozbieżność pomiędzy psychicznym poczuciem płci a biologiczną budową ciała, połączoną z silnym pragnieniem korekty ciała, tak aby odpowiadało ono płci odczuwanej przez daną osobę.

Osoba transwestytyczna – osoba o skłonności do czasowej identyfikacji z płcią przeciwną, mogącej wyrażać się chęcią upodobnienia się do niej – np. przez zakładanie ubrań i naśladowanie zachowań kulturowo przypisanych płci przeciwnej.

Outing – ujawnienie nieheteroseksualnej orientacji seksualnej wbrew lub bez wiedzy osoby, której ta informacja dotyczy. Motywem takiego zachowania jest chęć upokorzenia osoby poszkodowanej i narażenie jej na homofobię.

Tożsamość płciowa (ang. gender identity) – odnosi się do wewnętrznego poczucia oraz indywidualnego doświadczenia płci społecznej, które „może lub nie musi odpowiadać płci określonej przy urodzeniu, włączając w to osobiste odczucie własnej cielesności (które może prowadzić do modyfikacji wyglądu zewnętrznego lub biologicznych funkcji metodami medycznymi chirurgicznymi lub innymi) i inne formy wyrażania własnej płciowości przez ubiór, mowę czy sposób zachowania”.

Transfobia – irracjonalny lęk przed osobami transpłciowymi lub wrogość wobec nich bądź osób, które w jakiś sposób przekraczają normy płciowe.

Transkobieta – osoba transseksualna (lub transpłciowa w ogóle), która urodziła się z biologicznie męskim ciałem i przyjmuje kobiecą tożsamość, często (choć nie zawsze) podejmująca kroki w kierunku skorygowania swojego ciała i/lub tożsamości prawnej w kierunku kobiecym. Transkobiety (transseksualistki) określa się czasem w skrócie M/K (z mężczyzny na kobietę).

Transmężczyzna – osoba transseksualna (lub także transpłciowa w ogóle), która urodziła się z biologicznie kobiecym ciałem i przyjmuje męską tożsamość, często (choć nie zawsze) podejmująca kroki w kierunku skorygowania swojego ciała i/lub tożsamości prawnej w kierunku męskim. Transmężczyzn (transseksualistów) określa się czasem w skrócie K/M (z kobiety na mężczyznę).

Transmizoginia – specyficzna forma transfobii. Niechęć i dyskryminacja w stosunku do transkobiet, nie tylko ze względu na ich transpłciowość, lecz także ze względu na kierunek ich tranzycji.

Transpłciowość – termin określający zjawisko niedopasowania płci biologicznej do ekspresji psychicznej bądź płciowej. Najczęściej dotyczy osób transseksualnych lub transwestytycznych. Osoby transseksualne zazwyczaj dążą do korekty płci biologicznej, aby ją dostosować do psychicznego poczucia płci.

 

*) - źródło: "Po pierwsze człowiek Działania Antydyskryminacyjne w Jednostkach Policji, Praktyczny Przewodnik" red. Krzysztof Łaszkiewicz